غزال زیاری- این روزها و با انتشار اخباری درباره شیوع یک بیماری به نام طاعون روسی یا طاعون ریوی، نگرانی‌ها در این باره به شدت افزایش یافته و افراد با دقت و وسواس زیادی اخبار مرتبط با این بیماری، از علائم بیماری تا نحوه انتقال و میزان شیوع بیماری را با دقت دنبال می‌کنند.
بعد از شیوع ویروس کرونا در سال ۲۰۱۹ و همه‌گیری آن در دنیا که برای سال‌ها زندگی همه افراد را از هر نظر تحت تاثیر قرار داد، همیشه افراد گوش به زنگ چنین اخباری هستند و همیشه در پس ذهنشان نگرانی هرچند کوچکی درباره تکرار چنین روزهای تلخی وجود دارد.
ماجرای طاعون روسی از اینجا شروع شد که یک کارمند ۲۸ ساله آزمایشگاه در موسسه تحقیقات ضدطاعون در منطقه ایرکوتسک (سیبری) روسیه، بر اثر پنومونی (عفونت شدید ریوی) جانش را از دست داد. مقامات بهداشتی برای مهار هرگونه ریسک احتمالی، بلافاصله حدود ۲۰۰ نفر از افراد در تماس با او را قرنطینه کردند. عامل این بیماری، باکتری معروف یرسینیا پستیس (Yersinia pestis) است؛ یعنی همان میکروارگانیسمی که عامل تاریخی «مرگ سیاه» در قرون وسطی بود، اما این بار در شکل خطرناکِ انتقال تنفسی، یعنی طاعون ریوی ظاهر شده است.
در این مقاله قصد داریم تا از نظر علمی به این موضوع بپردازیم که احتمال آنکه طاعون ریوی مثل کرونا، تبدیل به یک بیماری همه‌گیر شده و کل دنیا را تحت تاثیر قرار دهد چقدر است.
کرونا چطور و چقدر سریع جهان‌گیر شد؟
برای مقیاس‌سنجی پاندمی‌ها، کافی است مرور کوچکی به گذشته‌ای نه چندان دور داشته باشیم: ویروس کووید-۱۹ در اواخر دسامبر ۲۰۱۹ در چین ظهور کرد و تنها در ۳ ماه (تا مارس ۲۰۲۰) به دلیل عدم وجود ایمنی جمعی و ساختار هوابردِ ویروس از سوی سازمان جهانی بهداشت به عنوان «پاندمی جهانی» اعلام شد و چرخه بحران اصلی کرونا، بیش از ۳ سال دنیا را درگیر نگه داشت. اما آیا طاعون هم پتانسیل طی کردن چنین مسیری را دارد؟
آیا طاعون روسی به یک پاندمی جهانی تبدیل می‌شود؟
پاندمی به شیوع گسترده یک بیماری گفته می‌شود که از مرز یک کشور یا منطقه فراتر می‌رود و بخش بزرگی از جمعیت در کشورهای مختلف جهان را درگیر می‌کند. به بیان ساده، زمانی که یک بیماری در مقیاس جهانی و در مناطق مختلف به‌طور گسترده منتشر شود، از آن به‌عنوان «پاندمی» یا همه‌گیری جهانی یاد می‌شود.
وقتی از نظر اپیدمیولوژی و آمار این سوال را مطرح می‌کنیم، نظر متخصصان برجسته بیماری‌های عفونی و سازمان جهانی بهداشت واضح و صریح است: احتمال تبدیل شدن طاعون ریوی به یک پاندمی جهانی همه‌گیر (چیزی مثل کووید-۱۹) بسیار پایین است، اما ریسک شیوع محلی آن به‌شدت بالاست. آنها با اتکا به چند دلیل، این ریسک را پائین می‌دانند:
- فاکتور زمان و دوره کمون: دوره کمون طاعون ریوی کوتاه و بین ۱ تا ۳ روز و گاهی زیر ۲۴ ساعت است. این سرعت بالا اگرچه خطرناک است، اما به اپیدمیولوژیست‌ها اجازه می‌دهد تا زنجیره انتقال را به سرعت ردیابی و قرنطینه کنند. *«دوره کمون» یعنی مدتی که از ورود عامل بیماری‌زا به بدن تا ظاهر شدن نخستین علائم بیماری طول می‌کشد.
- ماهیت باکتریایی در برابر ویروسی: کووید، یک بیماری ویروسی بود؛ اما طاعون، منشا باکتریایی دارد. باکتری، برخلاف ویروس‌ها که به دلیل جهش‌های مداوم و بی‌سروصدا به سرعت همه‌گیر می‌شوند، ساختار مشخصی دارند و برخلاف ویروس‌های نوظهور، سال‌هاست که داروی شناخته‌شده دارند.
- معادله درمان و آمار مرگ‌ومیر: طاعون ریوی اگر درمان نشود، تقریبا ۱۰۰٪ کشنده است؛ اما نکته طلایی اینجاست که برخلاف کووید-۱۹، در صورت تشخیص زودهنگام طاعون در روزهای اول، با آنتی‌بیوتیک‌های رایج، قابل درمان است. به همین خاطر، زنجیره سرایتش، قبل از همه گیر شدن، با سدهای دارویی و قرنطینه متوقف می‌شود.
یکی از معیارهای مهم برای بررسی سرعت انتشار یک بیماری، «نرخ بازتولید پایه» یا «R۰» است؛ یعنی به‌طور میانگین هر فرد مبتلا می‌تواند بیماری را به چند نفر دیگر منتقل کند. برآوردها نشان می‌دهد R۰ در طاعون ریوی، بسته به عواملی مانند تراکم جمعیت و میزان تهویه، حدود ۱.۳ تا ۴ است.
برای مقایسه، این عدد در سویه‌های اولیه کووید-۱۹ حدود ۲.۵ تا ۳.۵ و در بیماری سرخک حدود ۱۲ تا ۱۸ برآورد شده بود. بنابراین طاعون ریوی می‌تواند زنجیره انتقال ایجاد کند، اما میزان سرایت آن با بیماری‌هایی مانند سرخک قابل مقایسه نیست و با شناسایی سریع بیماران، درمان و کنترل تماس‌ها می‌توان سرعت انتشار آن را کاهش داد.
منابع: time، cidrap، wikipedia
۲۲۷۲۲۷
