قطع خطوط تلفن و اینترنت پلتفرمهای سلامت دیجیتال / چرا سازمان غذا و دارو از شفافیت فرآیند توزیع دارو طفره میرود؟
نگار علی- در روزهایی که محدودیتهای تردد، دسترسی بخشی از شهروندان، بهویژه بیماران مزمن، سالمندان و افراد دارای معلولیت را به خدمات حضوری دشوار کرده بود، پلتفرمهای سلامت دیجیتال تلاش کردند مسیر دسترسی به دارو را حفظ کنند. با این حال، سازمان غذا و دارو در نامهای تازه به داروخانهها اعلام کرده است که تا زمان تدوین و ابلاغ ضوابط فنی، هرگونه همکاری با سکوهای اینترنتی ممنوع است؛ ضوابطی که تدوین آن بیش از یک سال و نیم است که به تعویق افتاده است.
پیگیریهای خبرآنلاین از سازمان غذا و دارو تا لحظه نگارش این گزارش به نتیجهای نرسیده و این سازمان از پاسخگویی به ابهامات امتناع کرده است. برای بررسی دقیقتر ابعاد عملیاتی این تقابل، به سراغ آناهیتا عامره، نایب رئیس کمیسیون سلامت دیجیتال نصر تهران و معاون شرکت اکسون رفتیم. او با نگاهی انتقادی، پرده از چالشهایی برمیدارد که پلتفرمهای رسمی با آن مواجه شدهاند؛ مشروح این گفتوگو را در ادامه بخوانید:
سازمان غذا و دارو ناگهان یک پلتفرم انحصاری معرفی خواهد کرد
آناهیتا عامره در پاسخ به این پرسش که در حال حاضر وضعیت پلتفرمهای دارورسانی در مواجهه با سازمان غذا و دارو چگونه است، گفت:«تقابل فعلی پلتفرمها با سازمان غذا و دارو، روندی تکراری است و موضوع جدیدی محسوب نمیشود. نزدیک به چهار سال است که تمام بسترهای دارورسانی با این سازمان درگیر هستند. مطالبات ما همواره پیرامون ابلاغ هرچه سریعتر ضوابط ارسال دارو بوده است تا بتوانیم دقیقاً بر اساس چارچوبهای مدنظر خود آنها فعالیت کنیم.»
او در ادامه افزود:«تصور میکنم فراتر از بحثهای فنی، منافعی در سازمان غذا و دارو وجود دارد که مانع از اجرایی شدن دارورسانی آنلاین میشود. بنده چشمانداز روشنی برای تصویب مصوبهای جامع و عادلانه که بستر فعالیت تمام بخش خصوصی را فراهم کند، نمیبینم. پیشبینی من این است که طی ماههای آینده، ناگهان یک پلتفرم انحصاری معرفی خواهد شد و اعلام میکنند که تمامی فرآیندهای خرید آنلاین دارو باید صرفاً از طریق این بستر متصل به سازمان غذا و دارو انجام شود؛ اقدامی که به معنای قطع کامل دست بخش خصوصی و ایجاد انحصار مطلق در این بازار است.»
افرادی که در فرآیند قانونگذاری سنگاندازی میکنند، خود ذینفع و صاحب داروخانه هستند
عامره در ادامه و در پاسخ به این پرسش که چرا گمان میکنید چنین رویکرد انحصاری یا مقاومتی در برابر پلتفرمها وجود دارد، گفت:«ما سالها در این کسبوکار سرمایهگذاری کرده و تجارب فراوانی اندوختهایم؛ بنابراین با بازیگران این حوزه کاملاً آشنا هستیم. متأسفانه افرادی که امروز در فرآیند قانونگذاری سنگاندازی کرده و ایرادات غیرفنی مطرح میکنند، خود ذینفع و صاحب داروخانه هستند. حتی شواهدی وجود دارد که برخی از این افراد، داروهای نایابی را که در بازار آزاد (ناصرخسرو) نیز به سختی یافت میشود، در داروخانههای خود به فروش میرسانند، اما متأسفانه سازوکاری برای برخورد با تخلفات آنها وجود ندارد.»
سازمان غذا و دارو چگونه مدعی نظارت کامل بر تخلفات جاری در داروخانههاست؟
او در پاسخ به این پرسش که پاسخ شما به دغدغه سازمان غذا و دارو مبنی بر اینکه پلتفرمها ممکن است امنیت دادههای پزشکی بیماران یا سلامت خود دارو را به خطر بیندازند، چیست، گفت:«این پرسش را باید به نحو دیگری از خود سازمان غذا و دارو مطرح کرد؛ این سازمان که بازرسیهای نوبتی آن از داروخانهها گاه به هر ۶ ماه یا یک سال یکبار محدود میشود، چگونه مدعی نظارت کامل بر تخلفات جاری در داروخانههاست؟ موضع پلتفرمها کاملاً شفاف است؛ ما اعلام کردهایم که در صورت ابلاغ ضوابط دولتی، آمادگی داریم دیتای تمام نسخههای دریافتی را بدون کموکاست به سازمان غذا و دارو تحویل دهیم و مشکلی با شفافیت اطلاعاتی نداریم. امروز مسئولان سازمان مدعی تسلط کامل بر شبکه داروخانهها و عدم امکان بروز تخلف هستند؛ اما آیا واقعیت بازار نیز همین ادعا را تأیید میکند؟ اگر این میزان نظارت و نفوذ در ارکان دولت وجود دارد، چرا تاکنون نتوانستهاند بازار قاچاق ناصرخسرو را جمعآوری کنند؟ مگر برچیدن بازار سیاه تا این حد دشوار است؟ واقعیت نشان میدهد دغدغه اصلی رگولاتور، فراتر از بحث قانون و سلامت، ممانعت از ورود شرکتهای خصوصی به این بستر است.»
پلتفرمهای این حوزه تحت هیچ فشاری عقبنشینی نخواهند کرد
عامره در پاسخ به این پرسش که در برابر اقدامات سازمان غذا و دارو، چه تدابیر حقوقی اتخاذ کردهاید، گفت:«سال گذشته پیگیریهای حقوقی ما به صدور حکم محکومیت مراجع مسئول در سازمان غذا و دارو منجر شد. در آن مقطع با میانجیگری برخی نهادها از جمله دفتر ریاست جمهوری و به دلیل شرایط خاص کشور، ما شکایت خود را پس گرفتیم. اما امسال بار دیگر روند پیگیریهای حقوقی و شکایت از سازمان غذا و دارو را کلید زدهایم. پلتفرمهای این حوزه به اندازهای متحمل خسارت مادی و معنوی شدهاند که دیگر تحت هیچ فشاری عقبنشینی نخواهند کرد.»
قطع خطوط تلفن و ارتباطات اینترنتی برخی از شرکتهای فعال در حوزه سلامت دیجیتال
او در ادامه افزود:«ما به صورت روزانه با محدودیتهای عجیبی مواجه میشویم؛ سال گذشته از طریق اختلال در سیستم «اینماد» تلاش کردند فعالیت پلتفرمها را متوقف کنند و متعاقباً دستور مسدودسازی درگاههای پرداخت را بدون اطلاعرسانی قبلی صادر کردند. در جدیدترین اقدام طی یک هفته اخیر، با همکاری شرکت مخابرات، خطوط تلفن و ارتباطات اینترنتی برخی از شرکتهای فعال در حوزه سلامت دیجیتال را قطع کردهاند. عجیبتر آنکه در پیگیریهای اولیه، همه نهادها ابراز بیاطلاعی میکنند و پلتفرمها ناچارند یک هفته در راهروهای اداری سرگردان شوند تا در نهایت مشخص شود پشت پرده این اقدامات، سازمان غذا و دارو قرار دارد.»
این عضو نصر تهران در ادامه و در پاسخ به این پرسش که در هفتههای اخیر که کشور شرایط پرالتهابی را پشت سر گذاشت، وضعیت فروش آنلاین و رونق بازار پلتفرمها به چه صورت بود، گفت:«طی دورهای که با تهدیدات نظامی مواجه بودیم و شرایط خاصی بر تردد شهروندان در ساعات پایانی روز حاکم بود، تأمین دارو برای مردم بسیار دشوار شد. در حالی که بسیاری از مجموعهها تعطیل یا دورکار شده بودند، تیمهای ما به صورت حضوری به فعالیت خود ادامه دادند. حتی در همان مقطع، مسئولان سازمان غذا و دارو در تماس تلفنی پیگیر وضعیت ما شدند و بنده صراحتاً اعلام کردم: «حتی اگر اینترنت ما را قطع کنید، وقتی صدای استیصال و گریه بیماری را میشنویم که به دلیل ترس از موج انفجار و موشک امکان خروج از منزل را ندارد اما برای تزریق حیاتی خود نیازمند داروست، ما این خدمترسانی را متوقف نخواهیم کرد.» این سرویس برای بیماران خاص نظیر مبتلایان به اماس و بیماریهای خودایمنی که ایستادن در صفهای طولانی داروخانهها برایشان آسیبزاست، یک ضرورت زیستی بود.»
حجم تماسهای ورودی ما تا ۱۰ برابر افزایش یافت
او در ادامه و در پاسخ به این پرسش که آیا آماری از میزان جهش درخواستهای مردم در این شرایط بحرانی در دست دارید، گفت:«مانور دادن روی آمار «تعداد سرویسهای موفق» در شرایط فعلی دقیق نیست؛ چرا که متأسفانه زنجیره تأمین دارو در کشور دچار بیانضباطی شدیدی است و ناگهان با رشد ۳ برابری قیمت داروها مواجه شدیم. اما در بخش ارتباطات، حجم تماسهای ورودی ما تا ۱۰ برابر افزایش یافت. متأسفانه به دلیل گرانی مفرط یا نایاب بودن اقلام دارویی، نتوانستیم به میزان این افزایش تقاضا، دارو تأمین کنیم یا بیماران را به دلیل هزینههای سنگین، مجاب به خرید نماییم. بنابراین آمار عددی سرویسها شاخص مناسبی نیست، اما به عنوان فعال این صنعت معتقدم در آن روزهای سخت، حتی اگر توانسته باشیم داروی یک بیمار خاص را در زمان مقرر به دستش برسانیم، ارزشمندترین اقدام پدافندی رخ داده است.»
عامره در آخر و در پاسخ به این پرسش که در صورت تداوم شرایط فعلی، آینده پلتفرمهای سلامت دیجیتال را چگونه ارزیابی میکنید، گفت:«واقعیت این است که در حال حاضر فضای ناامیدی شدیدی بر فعالان دارورسانی آنلاین حاکم شده است؛ اما این ناامیدی به معنای عقبنشینی و واگذاری میدان به جریانی که حتی توانایی ساماندهی به بازار سیاه ناصرخسرو را ندارد، نخواهد بود.»
همزمان با این محدودیتها، سازمان نظام صنفی رایانهای (نصر) و انجمن تجارت الکترونیک تهران در بیانیهای مشترک، مواضع سرسختانهای را علیه رویکرد انقباضی سازمان غذا و دارو اتخاذ کردند. در متن این بیانیه به طور صریح به موارد زیر اشاره شده است:
صنف فناوری اطلاعات ابراز تأسف کرده است که نهادهای سنتی حوزه دارو با ایجاد دوقطبیهای کاذب میان «سلامت» و «نوآوری»، تلاش میکنند انحصار سنتی خود را حفظ کنند. این بیانیه صراحتاً پافشاری بر ممنوعیت را پوششی برای فرار از ردیابی شفاف توزیع دارو در کشور میداند. پلتفرمهای رسمی بسترهایی شناسنامهدار هستند که تمامی تراکنشها، اطلاعات داروخانهها و فرآیند تحویل را به صورت دیجیتال و قابل حسابرسی ثبت میکنند و حذف آنها، عملاً نقش واسطههای غیرشفاف را پررنگتر میکند.
در بخش دیگری از بیانیه، تعابیری همچون «دارو پیتزا نیست» به عنوان فرار از واقعیتهای لجستیک مدرن توصیف شده است:«بسترهای هوشمند نهتنها استانداردهای دارویی را کاهش نمیدهند، بلکه برای نخستینبار امکان نظارت بر زنجیره، مستندسازی زمان تحویل و احراز هویت دریافتکننده را فراهم میسازند؛ الزامات امنیتی و بهداشتی مهمی که در سیستم سنتی مفقود است و فقدان آن، سالهاست به نشت داروهای نایاب به بازار سیاه ناصرخسرو دامن میزند.»
بیانیه مشترک، بهانه مبهم «نبود ضوابط» و ریسک نشت حریم خصوصی را که بیش از دو سال است ابزار تعلیق پلتفرمها شده، به شدت رد کرده و آن را «منطقی بدوی» میخواند:«پاک کردن صورتمسئله به دلیل احتمال نشت دیتا، منطقی بدوی است؛ چرا که با این استدلال، امروز باید کل شبکه بانکی و خدمات دولت الکترونیک کشور نیز تعطیل میشدند. بخش خصوصی بارها آمادگی خود را برای پذیرش سختگیرانهترین الزامات فنی اعلام کرده است.»
دادههای موجود نشان میدهند دوره دوقطبیسازی میان سلامت و تکنولوژی به پایان رسیده و چالش اصلی امروز، انتخاب میان دو مدل حکمرانی است: نظارت هوشمند مدرن یا مدلهای سنتی و صنفگرای توزیع.
در حالی که صنف سلامت دیجیتال اعلام کرده آمادگی اجرای هرگونه ضابطه فنی، نظارتی و حفاظتی سختگیرانه را دارد، اصرار سازمان غذا و دارو بر انسداد این مسیر، به باور کارشناسان تنها به سود بازار سیاه ناصرخسرو و به زیان سلامت جامعه تمام خواهد شد. کارشناسان معتقدند سیاستگذار باید به جای مقاومت صنفی، شجاعت تنظیمگری مسئولانه را پیدا کند تا حقوق بیماران و پایداری شبکه سلامت کشور در شرایط بحران فدای منافع سنتی نشود؛ همانطور که گفته شد، تا لحظه نگارش این گزارش پیگیریهای خبرآنلاین از سازمان غذا و دارو به نتیجهای نرسیده و این سازمان از پاسخگویی به ابهامات امتناع کرده است.
۲۲۷۲۲۷
